PHP'de İşleç (Operatör)

Bu yazıda PHP programlama dilinin kullandığı operatörleri anlatacağım. Programlama dillerinde kullanılan operatör ve operand kavramları hakkında bilgi sahibi değilseniz öncelikle Programlama'da İşleç (Operatör) isimli yazıyı okumanızı tavsiye ederim.

PHP'de kullanılan operatörler yaptıkları işlevlere göre gruplandırılmıştır.

Bit işlem operatörleri
Mantıksal operatörler
Aritmetik operatörler
Dize/String operatörü
Atama operatörleri
Karşılaştırma operatörleri
Dizi operatörleri
Arttırım ve Eksiltim operatörleri
Çalıştırma operatörü

Operatörler iç içe ya da aynı anda kullanılacakları zaman, yazılımsal olarak her operatör için önceden atanmış olan bir işlem önceliği sırası bulunmaktadır.

Bit İşlem Operatörleri

Bit işlem operatörleri, bitwise (bit düzeyi) alanında, mantıksal işlemler gerçekleştirmek için kullanılır. Bit işlem operatörleri iki operand alır ve her iki operand birbirleri ile karşılaştırılır. Bir işlem operatörlerinin operandlarında muhakkak numerik veri türünde içerikler olmalıdır. Bit işlemleri hakkında bilgi edinmek için Programlama'da Bit İşlemleri başlıklı yazımı okuyabilirsiniz.

Operatör	Tanım	Açıklama
`&`	Bitsel VE	Operandların sayısal değerlerinin bitsel şablonları üzerinde karşılıklı olarak bitsel karşılaştırma için kullanılır. Bitsel ve işlemi karşılaştırılmasında her bit için karşılaştırma ayrı ayrı olacak şekilde sağlanır. 1 ile 0 değeri karşılaştırmasında 0; 1 ile 1 değeri karşılaştırmasında 1; 0 ve 0 değeri karşılaştırmasında 0 değerleri döner.
`\|`	Bitsel VEYA	Operandların sayısal değerlerinin bitsel şablonları üzerinde karşılıklı olarak bitsel karşılaştırma için kullanılır. Bitsel veya işlemi karşılaştırmasında her bit için karşılaştırma ayrı ayrı olacak şekilde sağlanır. 1 ile 0 değeri karşılaştırılmasında 1; 1 ile 1 değeri karşılaştırmasında 1; 0 ile 0 karşılaştırmasında 0 değeri döner.
`^`	Bitsel ayrıcalıklı VEYA	Operandların sayısal değerlerinin bitsel şablonları üzerinde karşılıklı olarak bitsel karşılaştırma için kullanılır. Bitsel ayrıcalıklı veya işlemi karşılaştırmasında her bit için karşılaştırma ayrı ayrı olacak şekilde sağlanır. 1 ile 0 değeri karşılaştırılmasında 1; 1 ile 1 değeri karşılaştırmasında 0; 0 ile 0 karşılaştırmasında 0 değerleri döner.
`~`	Bitsel DEĞİL	Eklendiği operandın sayısal değerin bitsel şablonu üzerinde bitsel değerin mantıksal olarak ters değerini döndürür. Bitsel değil işlemi, her bit için ayrı ayrı olacak şekilde işlem yapar. 1 değeri karşılaştırılmasında 0, 0 değeri karşılaştırılmasında 1 değerleri döner.
`<<`	Bitsel sola kaydırma	İlk operandın sayısal değerinin bitsel şablonu üzerinde ikinci operand ile belirlenecek değer kadar sola kaydırma işlemi yapar. İşaret biti değişmez. Dolayısı ile negatif bir sayıda alabilir. Sola kaydırma işleminden sonra ikinci operand ile belirlenmiş değer kadar ilk operand değerinin sağına 0 ekler.
`>>`	Bitsel sağa kaydırma	İlk operandın sayısal değerinin bitsel şablonu üzerinde ikinci operand ile belirlenecek değer kadar sağa kaydırma işlemi yapar. İşaret biti değişmez. Dolayısı ile negatif bir sayıda alabilir. Sağa kaydırma işleminden sonra ikinci operand ile belirlenmiş değer kadar ilk operand değerinin soluna 0 ekler.

& Bitsel VE

$a	00010110	22
$b	00000011	3
İşlem	`$a & $b`
Sonuç	00000010	2

| Bitsel VEYA

$a	00010110	22
$b	00000011	3
İşlem	`$a \| $b`
Sonuç	00010111	23

^ Bitsel ayrıcalıklı VEYA

$a	00010110	22
$b	00000011	3
İşlem	`$a ^ $b`
Sonuç	00010101	21

~ Bitsel DEĞİL

$a	00010110	22
İşlem	`~$a`
Sonuç	11101001	233

<< Bitsel Sola Kaydırma

$a	00010110	22
$b	3
İşlem	`$a << $b`
Sonuç	10110000	176

>> Bitsel Sağa Kaydırma

$a	00010110	22
$b	3
İşlem	`$a >> $b`
Sonuç	00000010	10

Bitsel işlem operatörleri genellikle şifreleme ve şifre çözme işlemlerinde kullanılır.

Mantıksal Operatörler

Mantıksal operatörler birden fazla koşuldan oluşan bir yapı oluşturmak için kullanılır. İki veya daha fazla operandın koşulları/şartları değerlendirilir, sonuç boolean (mantıksal) veri türünde geri döndürülür.

Operatör	Tanım	Açıklama
`and`	VE	Dahil edilen tüm operandların true olması gerekir.
`&&`	VE	Dahil edilen tüm operandların true olması gerekir.
`or`	VEYA	Dahil edilen operandlardan sadece birinin doğru olması yeterlidir.
`\|\|`	VEYA	Dahil edilen operandlardan sadece birinin doğru olması yeterlidir.
`xor`	Ayrıcalıklı VEYA	Operandlardan birisi true ise sonuç true, ikisi doğru ise sonuç false olur.
`!`	DEĞİL	Önüne eklendiği değerin mantıksal değerini tersine çevirir.

Aritmetik Operatörler

Matematiksel işlemleri gerçekleştirmek için kullanılırlar.

Operatör	Tanım
`-`	İki farklı kullanımı vardır. Bir operand öncesine eklenirse olumsuzlama yapar. İki operand arasında ise çıkarma işlemi gerçekleştirir
`+`	İki farklı kullanımı vardır. Bir operand öncesine eklenirse int veya float'a dönüştürür. İki operand arasında ise toplama işlemi gerçekleştirir.
`/`	Solundaki operandı sağındaki operanda böler.
*``**	Solundaki operandı sağındaki operand ile çarpar.
`%`	Solundaki operandın sağındaki operanda bölümünden kalanı verir.
`**`	Solundaki operandın sağındaki operand üssünü alır.

- Olumsuzlama ya da Çıkarma

//Olumsuzlama
$a = -5;
echo -$a; #Output: 5

$b = 6;
echo -$b; #Output: -6

//Çıkarma
echo 10 - 3; #Output: 7

+ Özdeşlik ya da Toplama

//Özdeşlik
$a = 5.0;
echo +$a; #Output: 5

//Toplama
echo 10 + 8; #Output: 18

/ Bölme

echo 20 / 4; #Output: 5

* Çarpma

echo 20 * 4; #Output: 80

% Mod

echo 10 % 3; #Output: 1
echo 21 % 6; #Output: 3

** Üssü

echo 4**2; #Output: 8
echo 8**3; #Output: 512

Dize/String Operatörü

PHP'de dizeler için birleştirme/ekleme işlemi için nokta "." kullanılır.

$world = "Dünya";
echo "Merhaba " . $world . "!";

Atama Operatörleri

Temel atama operatörü "=" simgesidir. Programlamaya yeni başlayanlar bu işleci "eşittir" diye okur ancak yapılan işlem bir şeyleri birbirine eşitlemek değildir. Temel olarak yaptığı sağındaki operandı solundaki operandın değeri haline getirmektir.

Atama operatörleri kendi içerisinde 3 gruba ayrılır;

Aritmetik Atama Operatörleri

Aritmetik işlemleri yaparak değeri solundaki operanda atar.

Operatör	Tanım	Örnek	Eşdeğeri
`+=`	Solundaki operand ile sağındaki operandı toplar ve sonucu solundaki operanda atama yapar.	`$a += $b;`	`$a = $a + $b;`
`-=`	Solundaki operandan sağındaki operandı çıkarır ve sonucu solundaki operanda atama yapar.	`$a -= $b;`	`$a = $a - $b;`
*`=`**	Solundaki operand ile sağındaki operandı çapar ve sonucu solundaki operanda atama yapar.	`$a *= $b;`	`$a = $a * $b;`
`/=`	Solundaki operandı ile sağındaki operanda böler ve sonucu solundaki operanda atama yapar.	`$a /= $b;`	`$a = $a / $b;`
`%=`	Solundaki operandın sağındaki operanda bölümünden kalanı hesaplar ve sonucu solundaki operanda atama yapar.	`$a %= $b;`	`$a = $a % $b;`
`=`**	Solundaki operandın sağındaki değer ile üssünü hesaplar ve sonucu solundaki operanda atama yapar.	`$a **= $b;`	`$a = $a ** $b;`

Bitsel Atama Operatörleri

Bitsel işlemleri yaparak değeri solundaki operanda atar.

Operatör	İşlem	Örnek	Eşdeğeri
`&=`	Bitsel VE	`$a &= $b;`	`$a = $a & $b`
`\|=`	Bitsel VEYA	`$a \|= $b;`	`$a = $a \| $b;`
`^=`	Bitsel ayrıcalıklı VEYA	`$a ^= $b;`	`$a = $a ^ $b;`
`<<=`	Sola Öteleme	`$a <<= $b;`	`$a = $a << $b;`
`>>=`	Sağa Öteleme	`$a >>= $b;`	`$a = $a >> $b;`

Diğer Atama Operatörleri

Operatör	İşlem	Örnek	Eşdeğeri
`.=`	Dize/String Birleştirme	`$a .= $b;`	`$a = $a . $b;`
`??=`	Null Birleştirme	`$a ??= $b;`	`$a = $a ?? $b;`

Karşılaştırma Operatörleri

Karşılaştırma operatörleri solundaki ve sağındaki operandların değerlerini ya da birbirlerine karşı durumunu karşılaştırarak boolean (mantıksal) bir değer döndürür.

Operatör	İsim	Örnek	Sonuç
`==`	Eşittir	$a == $b	Tür dönüşümünden sonra, `$a` ve `$b` aynı değere sahipse sonuç `true` olur.
`===`	Aynıdır	$a === $b	`$a` ve `$b` aynı değere sahipse ve türleri de aynıysa sonuç `true` olur.
`!=`	Eşit değildir	$a != $b	Tür dönüşümünden sonra, `$a` ve `$b` aynı değere sahip değilse sonuç `true` olur.
`<>`	Eşit değildir	$a <> $b	Tür dönüşümünden sonra, `$a` ve `$b` aynı değere sahip değilse sonuç `true` olur.
`!==`	Farklıdır	$a !== $b	`$a` ve `$b` aynı değere sahip değilse veya türleri aynı değilse sonuç `true` olur.
`<`	Küçüktür	$a < $b	`$a` kesin olarak `$b`'den küçükse sonuç `true` olur.
`>`	Büyüktür	$a > $b	`$a` kesin olarak `$b`'den büyükse sonuç `true` olur.
`<=`	Küçük veya eşittir.	$a <= $b	`$a`, `$b`'den küçük veya ona eşitse sonuç `true` olur.
`>=`	Büyük veya eşittir.	$a >= $b	`$a`, `$b`'den büyük veya ona eşitse sonuç `true` olur.
<=>	Mekik	$a <=> $b	`$a` küçük, eşit veya büyük `$b` olduğunda, bir tamsayı da sırasıyla küçük, eşit veya büyük sıfırdır.

Dizi Operatörleri

Dizi operatörleri dizi türündeki veriler üzerinde kullanılır.

Operatör	İsim	Örnek	Sonuç
`+`	Birleşim	`$a + $b`	$a ve $b birleştirilerek $a'ya atanır.
`==`	Eşitlik (Karşılaştırma)	`$a == $b`	$a ve $b aynı anahtar/değer çiftlerine sahipse sonuç doğrudur.
`===`	Aynılık (Karşılaştırma)	`$a === $b`	$a ve $b aynı anahtar/değer çiftlerine sahipse ve bunların sırası ve türleri aynıysa sonuç doğrudur.
`!=`	Eşitsizlik (Karşılaştırma)	`$a != $b`	$a ve $b birbirine eşit değilse sonuç doğrudur.
`<>`	Eşitsizlik (Karşılaştırma)	`$a <> $b`	$a ve $b birbirine eşit değilse sonuç doğrudur.
`!==`	Farklılık (Karşılaştırma)	`$a !== $b`	$a ve $b aynı dizi değilse sonuç doğrudur.

Arttırım ve Eksiltim Operatörleri

Bir tam sayıyı 1 arttırmak ya da 1 eksiltmek için kullanılabilecek operatörlerdir. Arttırım çift artı (++), eksiltim çift eksi (--) ile belirtilir. Bunlar bir değişkenin önüne ya da arkasına gelmesine göre farklı işleyişe sahiptir.

Örnek	İsim	Etkisi
`++$a`	Önceden Arttırım	Önce $a değeri 1 arttılır, sonrasında döndürülür.
`$a++`	Sonradan Arttırım	Önce $a döndürülür, sonra değeri 1 arttırılır.
`--$a`	Önceden Arttırım	Önce $a değeri 1 eksiltilir, sonrasında döndürülür.
`$a--`	Sonradan Arttırım	Önce $a döndürülür, sonrasında değeri 1 eksiltilir.

$a = 7;
echo $a++; #Output: 7
echo $a; #Output: 8

$b = 3;
echo ++$b; #Output: 4

$c = 4;
echo $c--; #Output: 4
echo $c; #Output: 3

$d = 5;
echo --$d;  #Output: 4

Çalıştırma Operatörü

PHP sadece bir çalıştırma operatörü desteklemektedir. Ters tırnak (``) işareti arasına gelen komut çalıştırılır. Bu sembolün bildiğiniz tek tırnak olmadığına dikkat edin. Bu operatörü çalıştırmak için sunucu üzerinde gerekli yetkilere sahip olmanız ve sunucunuzun buna uygun yapılandırılmış olması gerekir.

$output = `ls -al`;
echo "<pre>$output</pre>";